ECLI:NL:HR:2026:826

1. Procesverloop in cassatie

2. Beoordeling van het dertiende cassatiemiddel

Het cassatiemiddel klaagt over het oordeel van het hof dat de oplegging van de levenslange gevangenisstraf aan de verdachte niet een schending van artikel 3 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: EVRM) oplevert.

De uitspraak van het hof

Het hof heeft de verdachte voor – kort gezegd – meermalen medeplegen van (voorbereiding van) moord, meermalen medeplegen van handelen in strijd met de Wet wapens en munitie, openlijk in vereniging geweld plegen tegen goederen, en het als leider deelnemen aan een organisatie die tot oogmerk heeft het plegen van misdrijven, veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf.

Het hof heeft over deze strafoplegging onder meer overwogen:

“Het hof heeft zich, ambtshalve en mede gelet op in zaken van medeverdachten gevoerde verweren, de vraag gesteld of het opleggen van een levenslange gevangenisstraf een onmenselijke bestraffing vormt en in strijd zou (kunnen) zijn met artikel 3 EVRM. Het hof concludeert op basis van het volgende dat dat niet het geval is.

Naar het oordeel van de Hoge Raad voorziet het Nederlandse recht sinds 2017 in een zodanig stelsel van herbeoordeling op grond waarvan in de zich daarvoor lenende gevallen kan worden overgegaan tot verkorting van de levenslange gevangenisstraf of (voorwaardelijke) invrijheidstelling, dat de oplegging van de levenslange gevangenisstraf op zichzelf niet in strijd is met artikel 3 EVRM (HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3185). Na 25 jaar na de start van de detentie voor het feit waarvoor de levenslange gevangenisstraf is opgelegd wordt een herbeoordelingsprocedure in gang gezet. Die procedure zal uiterlijk 28 jaar na de aanvang van die detentie leiden tot een ambtshalve beoordeling van de mogelijkheid tot het verlenen van gratie.

Bij de beoordeling van de mogelijkheid van gratieverlening komt het aan op de vraag of zich zodanige veranderingen aan de kant van de levenslanggestrafte hebben voltrokken en zodanige vooruitgang is geboekt in zijn of haar re-integratie, dat verdere tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf geen enkel met de strafrechtspleging na te streven doel – waaronder vergelding – in redelijkheid meer dient en daarom niet langer is gerechtvaardigd.

De criteria die daarbij worden toegepast zijn terug te vinden in artikel 4, vierde lid, van het Besluit Adviescollege levenslanggestraften:

a. het recidiverisico;

b. de delictgevaarlijkheid;

c. het gedrag en de ontwikkeling van de levenslanggestrafte gedurende zijn detentie;

d. de impact op de slachtoffers en nabestaanden en in de sleutel daarvan de vergelding.

Deze criteria worden ook gehanteerd door het Adviescollege levenslanggestraften bij de advisering over het toelaten van levenslanggestraften tot de re-integratiefase en het aanbieden van re-integratieactiviteiten.

De toekomst zal moeten uitwijzen op welke manier het nieuwe stelsel van herbeoordeling in de praktijk wordt toegepast, zowel in het algemeen, als meer specifiek met betrekking tot de tenuitvoerlegging van de straf die aan de verdachte wordt opgelegd. De veroordeelde heeft de mogelijkheid om de wijze waarop zijn straf ten uitvoer wordt gelegd voor te leggen aan de penitentiaire rechter en de burgerlijke rechter, die erop toezien dat de tenuitvoerlegging in overeenstemming is met artikel 3 EVRM. Ook kan het oordeel van de burgerlijke rechter in verband met een (negatieve) beslissing over de verlening van gratie worden ingeroepen. Daarbij kan de burgerlijke rechter beoordelen of de negatieve beslissing over de verlening van gratie in het licht van de eisen die artikel 3 EVRM stelt en gelet op de redenen van deze beslissing, onrechtmatig is. Een deugdelijke motivering van de negatieve beslissing over gratieverlening is in het bijzonder van belang als wordt afgeweken van het advies van het gerecht dat de straf heeft opgelegd, nu dit advies in beginsel leidend is bij het nemen van de beslissing over gratieverlening.

Het hof is van oordeel dat het opleggen van een levenslange gevangenisstraf onder deze omstandigheden geen onmenselijke bestraffing vormt die in strijd is met artikel 3 EVRM.”

De rechtspraak van de Hoge Raad

De Hoge Raad heeft in zijn arrest van 8 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1114 een overzicht gegeven van eerdere uitspraken van de Hoge Raad over de vraag of de oplegging van een levenslange gevangenisstraf verenigbaar is met de eisen die, gelet op de rechtspraak van het Europees hof voor de rechten van de mens (hierna: EHRM), voortvloeien uit artikel 3 EVRM. Deze uitspraken houden, kort gezegd, in dat in het Nederlandse recht is voorzien in een zodanig stelsel van herbeoordeling dat de oplegging van de levenslange gevangenisstraf op zichzelf niet in strijd is met artikel 3 EVRM, gelet op in het bijzonder de beoordelingsmogelijkheden van de burgerlijke rechter in relatie tot beslissingen over gratieverlening, en van de penitentiaire rechter wat betreft de manier van tenuitvoerlegging. In aanvulling op het overzicht van eerdere uitspraken heeft de Hoge Raad in dit arrest overwogen:

“2.4.1 Aan de hiervoor besproken rechtspraak van de Hoge Raad ligt ten grondslag dat een onderscheid moet worden gemaakt tussen (i) de vraag of – nadat een levenslange gevangenisstraf is opgelegd – de (verdere) tenuitvoerlegging van die straf in het individuele geval in overeenstemming is met de eisen die artikel 3 EVRM stelt, en (ii) de vraag of de oplegging van een levenslange gevangenisstraf verenigbaar is met de eisen die artikel 3 EVRM stelt, gelet op de manier waarop de herbeoordelingsprocedure is ingericht.

Of in het individuele geval sprake is van strijd met artikel 3 EVRM bij de (verdere) tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf, is primair afhankelijk van het verloop van de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf en, in verband daarmee, de zorgvuldigheid waarmee in het concrete geval beslissingen van de minister en andere betrokkenen tot stand komen. De noodzakelijke rechtsbescherming in het individuele geval wordt hierbij geboden in de procedures bij de penitentiaire rechter en de burgerlijke rechter. In deze procedures kan ook rechtsbescherming worden geboden bij het uitblijven van beslissingen. Zo nodig – dat wil zeggen: als dat nodig is om te voorkomen dat in het individuele geval artikel 3 EVRM zal worden geschonden – kan de burgerlijke rechter komen tot een verbod tot verdere tenuitvoerlegging van een levenslange gevangenisstraf.

Bij de beantwoording van de vraag of, gelet op de eisen die artikel 3 EVRM stelt, de door de wet geboden mogelijkheid om een levenslange gevangenisstraf op te leggen, buiten toepassing zou moeten worden gelaten, is het volgende van belang. Een tot levenslange gevangenisstraf veroordeelde persoon kan op grond van artikel 3 EVRM er niet zonder meer – dat wil zeggen: ongeacht hoe tijdens de tenuitvoerlegging van de straf de in artikel 4 lid 4 Besluit ACL genoemde criteria moeten worden gewaardeerd – aanspraak op maken dat de aan hem opgelegde straf op enig moment daadwerkelijk wordt verkort. Dat in bepaalde gevallen niet tot het verlenen van gratie wordt overgegaan dan wel dat (anderszins) met het doorlopen van de herbeoordelingsprocedure een groot tijdsverloop is gemoeid, betekent op zichzelf niet dat de levenslange gevangenisstraf als zodanig ‘de facto irreducible’ is. Het komt bij de oplegging van een levenslange gevangenisstraf aan op de vraag of het stelsel als geheel de waarborgen biedt om te kunnen aannemen dat, na die oplegging, de tenuitvoerlegging niet in strijd zal komen met de vereisten die artikel 3 EVRM daaraan stelt. De Hoge Raad heeft deze vraag tot op heden bevestigend beantwoord, mede in het licht van de bestaande mogelijkheden om de beslissingen die worden genomen over de manier van tenuitvoerlegging en over het al dan niet verlenen van gratie, te onderwerpen aan toetsing door de (penitentiaire dan wel burgerlijke) rechter.

Dat het huidige stelsel van herbeoordeling als geheel voldoende waarborgen biedt dat de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf in overeenstemming met artikel 3 EVRM plaatsvindt, sluit niet uit dat de rechter op enig moment tot het oordeel kan komen dat de levenslange gevangenisstraf niet langer kan worden opgelegd omdat is gebleken dat een reële mogelijkheid tot herbeoordeling van de levenslange gevangenisstraf, die in de daarvoor in aanmerking komende gevallen kan leiden tot verkorting van de straf of tot (voorwaardelijke) invrijheidstelling, ontbreekt. Dat oordeel zal dan moeten berusten op toereikende feitelijke vaststellingen over de manier waarop de betreffende regeling in de praktijk wordt toegepast, die zijn gebaseerd op wat daarover tijdens het onderzoek op de terechtzitting ter sprake is gekomen, en waaruit volgt dat, ondanks de genoemde waarborgen, de levenslange gevangenisstraf als ‘de facto irreducible’ moet worden aangemerkt. Daarbij zal niet alleen betekenis toekomen aan de omstandigheid of en, zo ja, hoe vaak gratie wordt verleend, maar ook aan eventuele structurele tekortkomingen in de tenuitvoerleggingspraktijk waaruit moet worden afgeleid dat de rechtsgang bij de penitentiaire rechter en de burgerlijke rechter onvoldoende effectief is, of die erop neerkomen dat in onvoldoende mate opvolging wordt gegeven aan die rechterlijke beslissingen. Naarmate meer ervaring wordt opgedaan met herbeoordelingsprocedures, mag worden verwacht dat verbeteringen worden aangebracht in de inrichting van het stelsel (ook waar het gaat om de voorbereiding van die herbeoordeling door middel van re-integratieactiviteiten) en ten aanzien van het bewaken en het bevorderen van een tijdige doorloop van de procedure. Als voor een goed verloop van de onder 2.3.2 beschreven herbeoordelingsprocedure, waarin beslissingen worden genomen door de minister, ook in de toekomst telkens interventies van de penitentiaire en/of de burgerlijke rechter nodig zouden zijn, komt daaraan, naarmate de tijd verstrijkt, een steeds groter gewicht toe bij de beoordeling of sprake is van structurele tekortkomingen in de tenuitvoerleggingspraktijk.

In de conclusie van de advocaat-generaal worden onder 7.14 - 7.16 tekortkomingen genoemd in de tenuitvoerleggingspraktijk van de levenslange gevangenisstraf. Daarbij wordt verwezen naar een geval waarin de minister in weerwil van de aan hem verstrekte adviezen door onder andere het Adviescollege levenslanggestraften en het gerecht dat de straf had opgelegd, een veroordeelde langdurig niet toeliet tot re-integratieactiviteiten en waarin een beslissing tot gratieverlening het resultaat was van meerdere procedures bij de burgerlijke rechter. Ook wordt genoemd het ontbreken van duidelijke (wettelijke) termijnen in de gratieprocedure, en de beperkte mate waarin – sinds de invoering van het stelsel van herbeoordeling – invulling en toepassing is gegeven aan de bevoegdheid van de ambtshalve gratieverlening. Hoewel hiermee gezichtspunten zijn benoemd die van belang zijn bij de beoordeling van de vraag of de (verdere) tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf verenigbaar is met artikel 3 EVRM (zie bijvoorbeeld over het belang van duidelijke termijnstelling onder andere EHRM 4 oktober 2016, nr. 37871/14 en 73986/14 (T.P. & A.T./Hongarije), overweging 49), blijkt uit de in de conclusie van de advocaat-generaal opgenomen informatie ook dat onder de werking van dat stelsel gratieverlening niet is uitgebleven en dat de rechtspraak van de burgerlijke rechter erin heeft geresulteerd dat de minister meermaals is opgedragen nieuwe beslissingen te nemen met inachtneming van het oordeel van de burgerlijke rechter en de minister hieraan opvolging heeft gegeven en in voorkomende gevallen vervolgens is overgegaan tot gratieverlening. Daarmee bestaat momenteel onvoldoende grond om te oordelen dat onder de werking van het huidige stelsel in alle gevallen of in een veelheid van gevallen de tenuitvoerlegging van een levenslange gevangenisstraf in strijd met de eisen van artikel 3 EVRM zal verlopen.”

Recente uitspraak van het EHRM

Het EHRM heeft in zijn uitspraak van 21 april 2026, nr. 28157/18 (F.B. e.a./Nederland) geoordeeld over klachten van zeven personen, die in de kern inhouden dat gelet op de Nederlandse wetgeving en praktijk de aan hen opgelegde levenslange gevangenisstraffen de jure en de facto niet voor verkorting in aanmerking komen en dat dit strijd oplevert met artikel 3 EVRM. Het EHRM heeft geoordeeld dat artikel 3 EVRM niet is geschonden. De overwegingen van het EHRM houden onder meer in:

“RELEVANT DOMESTIC AND INTERNATIONAL LEGAL FRAMEWORK

I. DOMESTIC LAW

(...)

65. Article 93 of the Constitution provides that the Convention forms part of domestic law. Pursuant to Article 94 of the Constitution, the provisions of the Convention take precedence over domestic statutory rules in the event of a conflict. Dutch courts are expected, as far as is possible, to interpret and apply domestic law in such a way that the State meets its treaty obligations (verdragsconforme uitleg; see, for example, the Supreme Court judgment of 16 November 1990, ECLI:NL:HR:1990:ZC0044).

(...)

68. By a letter of 8 June 2022 (Parliamentary Documents, Lower House of Parliament (Kamerstukken II) 2021/22, 29 279, no. 718), responding to the recommendations contained in an evaluation published by the Erasmus University of Rotterdam in 2021 (see paragraphs 92-93 below), the Minister for Legal Protection informed the Lower House of Parliament that an alternative way of reviewing life sentences, in the form of conditional release by a judge, was under consideration. The Court has not been informed of any further developments in this respect.

(...)

III. OTHER RELEVANT MATERIAL

(...)

C. Relevant international material

95. The relevant texts of the Council of Europe and other international legal texts on the imposition and review of life sentences, as well as the importance to be attached to rehabilitation, are set out in Kafkaris v. Cyprus ([GC], no. 21906/04, §§ 68-76, ECHR 2008), Vinter and Others (cited above, §§ 60-67), Murray (cited above, §§ 70-76) and Matiošaitis and Others (cited above, §§ 113-15).

96. The relevant parts of the Report on the periodic visit to the Kingdom of the Netherlands carried out by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (“CPT”) from 10 to 25 May 2022 (CPT/Inf(2023)12, 23 June 2023) read as follows (original emphasis, some footnotes omitted):

“137. The Committee takes note of the policy framework for the enforcement of life imprisonment announced by the Dutch government in 2016, which has come into effect in 2017.

The new rules provide for a gradual assessment of persons sentenced to life imprisonment and a procedure for the reassessment of their life sentences, thus taking into account the jurisprudence of the European Court of Human Rights [a footnote refers to the Court’s judgments in Vinter and Murray, both cited above]. Specifically, one year after the life sentence has been confirmed following the exhaustion of the right to appeal, the person concerned is examined by an outpatient psychiatrist and psychologist to establish whether this person suffers from a specific psychiatric disorder that increases the risk of recidivism and whether a therapy that reduces this risk must be started [a footnote notes that as part of a catch-up operation, all persons currently serving a life sentence are being examined].

It is still the case that the reassessment of the continuation of the deprivation of liberty under the new rules takes place in the context of a pardon procedure. 25 years after the start of the imprisonment, a first assessment is now carried out by the newly established Advisory Board on Life Sentences, which evaluates whether the detained person concerned can be admitted to the reintegration phase, thereby granting the possibility to participate in resocialisation activities and qualify for reintegration leave. This decision is based on the following four criteria: the risk of re-offending, criminal threat posed, conduct and behaviour during detention, and impact on victims and survivors. In the event of a negative decision, the Advisory Board determines when the next review would be carried out.

Two years later (that is no earlier than 27 years after the start of the detention), an ex officio pardon procedure takes place, in accordance with the Pardon Act (Gratiewet), to assess whether the life-sentenced prisoner has made such progress in terms of resocialisation and reintegration that further enforcement of the life sentence no longer serves any purpose in the administration of criminal justice and, hence, is no longer justified. The Minister, who is informed by the Advisory [Board] on the progress made by the person concerned, then seeks the advice of the Public Prosecutor’s Office and the criminal court that imposed the life sentence. It however remains the case that the final decision on whether to grant a pardon is taken, on a discretionary basis, by the competent Minister (on behalf of the Crown). The Dutch Supreme Court has endorsed the new policy framework and ruled that the system for the enforcement of life imprisonment is structured in such a way that it does not violate Article 3 of the European Convention on Human Rights [a footnote refers to the Supreme Court judgments of 19 December 2017 (see paragraph 14 above) and 23 April 2019 (see paragraph 22 above)].

138. Although persons sentenced to life imprisonment might receive treatment during the first 25 years of their detention, they do not qualify for activities aimed at reintegration into society [a footnote refers to section 1c of the Detainees Regulation (see paragraph 77 above)] and do not have clearly defined objectives in their sentence plan to reach this goal. From the information gathered by the delegation during the visit, it also appears that the assessment and conclusions reached by the Advisory [Board] on Life Sentences with respect to two persons sentenced to life imprisonment with whom the delegation spoke had not been fully considered in the decision-making process.

Moreover, in the CPT’s view, the current pardon procedure, which is based on ministerial discretion rather than on a decision taken by the judicial authorities, is open to political influences and does not provide for the necessary procedural safeguards in terms of independence and impartiality.

Further, the person sentenced to life imprisonment cannot appeal the decision if the Minister refuses to grant a pardon (except by way of lengthy civil court proceedings).

The CPT recommends that the Dutch authorities develop a reassessment mechanism for persons sentenced to life imprisonment, based on a judicial review instead of the current pardon procedure. Further, individual sentence-planning objectives should already be defined at the outset of the sentence, offering the persons concerned a real and effective possibility of conditional release into the community. The Committee would also like to be informed of the outcome of the evaluation of the [Advisory Board] Decree setting up the Advisory Committee for life sentences and of any further developments on this matter.”

97. The relevant parts of the response of the Government of the Netherlands (CPT/Inf(2023)13, 23 June 2023) read as follows:

“60. ... On 8 June 2022, the Minister for Legal Protection announced by letter to the House of Representatives his intention to make provision for an alternative mode of reassessment [see paragraph 68 above]. A Bill is currently being drafted to provide for a release on parole scheme specifically for life sentence prisoners, under which the courts will make the decision. This scheme will replace the current reassessment system, which consists of an automatic review system under which the life sentence prisoner concerned can be granted a pardon. In line with European case law, the court’s assessment will hinge – as in the current automatic review procedure – on the question of whether changes in the life of the convicted person and progress in his or her resocialisation are sufficiently significant that continuation of the sentence is not justified because it can no longer be seen as reasonably serving a legitimate punitive purpose (such as retribution). If a legitimate punitive purpose is still present, the court will not grant release on parole and the person will continue to serve their life sentence. The court can then conduct a new assessment after some time has elapsed. Following on from this, in accordance with European case law, life sentence prisoners must be able to prepare for the reassessment. This means that elements of the current system regarding the reintegration phase of life sentence prisoners should be incorporated into a new release on parole scheme. Even in the case of a release on parole scheme for life sentence prisoners, a certain preliminary procedure in the form of admission to reintegration will have to remain in place, as is the case with the current automatic review procedure, which is based on the Advisory Board Life-Sentence Prisoners Decree.

On 30 November 2021, the Minister for Legal Protection presented the evaluation report by Erasmus University Rotterdam on the Advisory Board Decree [see paragraphs 92-93 below] to the House of Representatives ... [It] includes points to build on to make improvements for the period prior to the reassessment of life imprisonment. The recommendations were discussed with experts within the justice system. By letter of 3 February 2023 [see paragraph 72 above], the House of Representatives was informed of the plans for following up on the recommendations. It was announced that the reintegration phase would be extended by one year by delaying the point at which the automatic review procedure takes place by one year (that is, after 28 rather than 27 years of detention). This will allow more time for a gradual expansion of reintegration activities once the person serving a life sentence has been admitted to the reintegration phase.”

(...)

(ii) System of review

(α) Nature and scope of review

135. Having regard to the margin of appreciation that must be accorded to Contracting States, the Court has emphasised that it is for each State to determine whether the review of a sentence is conducted by the executive or the judiciary (see Murray, cited above, § 99, with further references). In particular, the Court has held that an executive review is not in itself contrary to the requirements of Article 3 (see Hutchinson, cited above, §§ 49-50, with further reference), as long as it is surrounded by sufficient procedural guarantees (see Matiošaitis and Others v. Lithuania, nos. 22662/13 and 7 others, §§ 174 and 181, 23 May 2017, with further references).

136. Turning to the present case, the Court notes that under Dutch law a decision whether to grant a pardon must be taken by the responsible Minister, either in response to a request by a life-sentence prisoner or acting ex officio (see sections 5 and 19 of the Pardons Act, respectively – see paragraphs 66 and 67 above). Reasons must be given if the Minister denies a prisoner’s request to be pardoned (see section 18(2) of the Pardons Act) or if a negative decision is taken ex officio (see the Supreme Court judgment of 19 December 2017, cited in paragraph 14 above; see also Hutchinson, cited above § 51; compare and contrast Matiošaitis, cited above, § 170, and Petukhov v. Ukraine (no. 2), no. 41216/13, § 177, 12 March 2019).

137. The Court notes further that judicial review by a civil court is open to the life-sentence prisoners in case of a refusal to admit a life-sentence prisoner to the reintegration phase or a refusal to grant a pardon (see paragraphs 81-82 above; see also Harakchiev and Tolumov v. Bulgaria, nos. 15018/11 and 61199/12, § 258, ECHR 2014 (extracts); compare and contrast Matiošaitis, §§ 170 and 181, and Petukhov (no. 2), § 179, both cited above). The Court considers that life-sentence prisoners are able to actively participate in those judicial proceedings for the review of their life sentence, in which a court must adopt a reasoned ruling, against which an appeal may subsequently be lodged with a higher court. That review contains sufficient procedural guarantees, since both a life prisoner and his or her lawyer have a right to be present in the courtroom to plead that the life prisoner has reformed (see paragraph 84 above; see also Dardanskis and Others (dec.), cited above, § 28). The same applies to proceedings regarding interim decisions – for example, as regards leave and the nature of reintegration activities provided for in a detention and reintegration plan – that are open to challenge before the Complaints Commission and the Appeals Board of the Council for the Administration of Criminal Justice and Juvenile Protection (see paragraphs 83-84 above).

138. The Court takes note of the fact that, as the applicants submitted, in the above-mentioned civil review proceedings the courts will examine only whether the Minister has taken a decision in a reasonable manner and whether he or she could reasonably have taken the impugned decision in the light of the interests at stake, and that those courts do not have the power to release prisoners (see the applicants’ arguments summarised in paragraph 102 above). In that connection, the Court is mindful that in Hutchinson (cited above, §§ 52 and 53) it found “a significant judicial safeguard” in the fact that executive decisions were subject to full judicial review and courts had the power to release prisoners, and the system was found to be compatible with Article 3 of the Convention. However, that consideration does not imply, as the applicants appear to claim, that such a standard of review is a minimum requirement for a State to meet its obligation to provide life-sentence prisoners with a realistic prospect of release. What is required from States is that “the review should entail either the executive giving reasons or judicial review, so that even the appearance of arbitrariness is avoided” (see Matiošaitis, § 181, and Petukhov (no. 2), § 178, both cited above, emphasis added). Similarly, the Court held in Murray (cited above, § 100) that to the extent necessary for the prisoner to know what he or she must do to be considered for release and under what conditions, it may be required that reasons be provided, and this should be safeguarded by access to judicial review (see paragraph 132 above). In the present cases, the pardon system involves reasoned decision-making by the executive, combined with the possibility of judicial review.

139. The Court notes that according to the statistical data provided by the parties towards the end of 2024 (see paragraph 91 above), three life-sentence prisoners have been admitted to the reintegration phase on the basis of an opinion issued by the Advisory Board, and one life-sentence prisoner has been pardoned in 2023 under the system put in place by the Advisory Board Decree. It cannot therefore be said that life imprisonment in the Netherlands is never reduced in practice (see, mutatis mutandis, Harakchiev and Tolumov, cited above, § 260). The lack of much practice under the system established by the Advisory Board Decree is unsurprising, given the fact that it has been in place only since 2017. This does not necessarily count against the domestic system, just as it did not count against other national systems which were found to be in conformity with Article 3 of the Convention where there was reference to little or even no previous practice (see Hutchinson, § 53, and Bodein, § 60, both cited above). Thus, at present it cannot be said that statistical data show only negligible prospects of release, or that pardon will always be an isolated exception (compare and contrast Petukhov (no. 2), § 186, and Matiošaitis, § 172, both cited above).

(β) Criteria and conditions for review

140. The Court reiterates that the basis of a review of a life sentence must extend to assessing whether there are legitimate penological grounds for the continuing incarceration of the prisoner (these include punishment, deterrence, public protection and rehabilitation; see Vinter, cited above, § 111). The balance between them is not necessarily static and may shift in the course of a sentence, so that the primary justification for detention at the outset may not be so after a lengthy period of service of sentence. The requisite review must take account of the progress that the prisoner has made towards rehabilitation, which must be examined in the light of the applicable prison regime and conditions of detention, including physical and mental health aspects (see the extensive summary in Murray, cited above, §§ 100-112).

141. Turning to the present case, the Court notes at the outset that the review criteria laid down in Article 4 § 4 of the Advisory Board Decree (see paragraph 71 above) are publicly accessible and the applicants can be expected to be familiar with them, thus increasing the transparency of the pardon procedure and constituting a guarantee contributing to consistency in the exercise of the Minister’s powers in that respect (see also Matiošaitis, cited above, §§ 167-68; compare and contrast László Magyar v. Hungary, no. 73593/10, § 57, 20 May 2014).

142. Like the Supreme Court held in its judgment of 19 December 2017 (see paragraph 14 above), the Court considers that the review criteria in domestic law – namely the risk of reoffending, the risk of offending, the behaviour and development of the life-sentence prisoner during detention, and the impact on victims and next of kin and, in that context, the matter of retribution – adequately reflect the legitimate penological grounds as recognised in the Court’s case-law (see also Matiošaitis, § 168; Dardanskis and Others, § 29; and Petukhov (no. 2), §§ 172-73, all cited above). The Court further agrees with the judgment of the Supreme Court of 23 April 2019 (see paragraph 22 above) and the Advocate-General’s opinion of 19 March 2019 (see paragraph 54 above) that the applicable criteria are objective and sufficiently clear, even if their application in individual cases cannot be predicted beforehand with absolute certainty. It does not appear, nor has this been alleged, that the review criteria in Article 4 § 4 of the Advisory Board Decree present a partial picture of the decision-making process, nor that they are based solely on compassionate and/or exceptional grounds (compare and contrast Vinter, §§ 126-27, and Petukhov No 2, § 173, both cited above).

143. The Court also notes that during the first twenty-five years of their detention, life-sentence prisoners are given the opportunity to rehabilitate themselves, for instance through work and education (see section 1, under point i. and j. of the Detainees Regulation, quoted in paragraph 77 above; see also Dardanskis and Others, cited above, § 30; compare and contrast Harakchiev and Tolumov, § 266, and Petukhov (no. 2), §§ 182-83, both cited above). In order to address any risk of reoffending, and unless the life-sentence prisoner objects, a Murray assessment is to be carried out in the first year after the life sentence becomes final (see paragraph 76 above), and an assessment is to be carried out by the Pieter Baan Centrum no later than six months before the Advisory Board issues an opinion on the prisoner’s admission to the reintegration phase (see paragraphs 77-78 above). The Court is of the opinion that the emphasis on retribution, combined with meaningful daytime activities during the first twenty-five years of detention, followed by reintegration activities and leave for eligible detainees, falls well within the State’s margin of appreciation and is not in violation of the State’s positive obligations under Article 3 of the Convention.

144. Lastly, the Court wishes to add that it has never required that a State provide overnight leave to comply with its positive obligations in relation to rehabilitation (see, in this respect, the applicants’ arguments summarised in paragraph 104 above).

(γ) Time frame for review

145. In a number of cases, the Court observed that there was clear support for the institution of a dedicated mechanism guaranteeing a review no later than twenty-five years after the imposition of a life sentence (see Vinter and Others, § 120, and Murray, § 99, both cited above).

146. The Court reiterates that at the time the applicants lodged their applications (see the appended table), it followed from Article 4 of the Advisory Board Decree that the responsible Minister had to take a review decision ex officio after twenty-seven years of detention (see paragraph 71 above), counted from the time they were first taken into police custody or held in pre-trial detention for the offences for which their life sentences were imposed (see Article 1 point g. of the Advisory Board Decree). On 1 July 2023 a legislative amendment entered into force, which increased this period to twenty-eight years, still counted from the start of detention on remand (see paragraph 72 above).

147. In Bodein v. France (cited above, § 61), the Court examined a system whereby life sentences were reviewed after thirty years of imprisonment. In finding that it was compatible with Article 3, the Court gave particular weight to the fact that the starting point for the calculation of a whole-life term under French law included time spent in pre-trial detention. Bearing in mind that the applicant in that case would effectively be able to apply for parole twenty-six years after the relevant appellate court had imposed his life sentence in 2008, the Court concluded that this complied with Article 3 of the Convention.

148. Having regard to the years in which the applicants’ life sentences were imposed (see paragraphs 8, 19, 28, 37, 45, 52 and 59 above) and the point in time when, according to the Government’s submissions, the Minister will take an ex officio decision (see paragraph 110 above), the Court notes that the applicants’ life sentences will be reviewed no later than twenty-five years after their imposition by the relevant appellate criminal court. Accordingly, the Court considers that the time frame for review falls within the respondent State’s margin of appreciation and does not exceed any of the thresholds identified in the Court’s case-law (see Vinter, and Bodein, both cited above).

149. Noting further that the above-mentioned dates and calculation methods were not disputed by the applicants (compare and contrast, Petukhov (no. 2), cited above, §§ 175-76), the Court has no grounds to conclude that the applicable time frame as set out in the Advisory Board Decree is incompatible with the requirements of Article 3 of the Convention (see, mutatis mutandis, Čačko v. Slovakia, no. 49905/08, § 77, 22 July 2014; compare and contrast T.P. and A.T. v. Hungary, nos. 37871/14 and 73986/14, § 45, 4 October 2016).

(...)

(c) Conclusion

166. In view of the above, the Court considers that the domestic authorities have set up a system for the review of life sentences which enables the applicants to know what they must do to be considered for release, and under what conditions a review of their sentences will take place. Moreover, the applicants’ life sentences cannot be regarded as irreducible, either de jure or de facto, given their individual circumstances, as submitted for examination by this Court.

167. The Court notes that the circumstances in which life-sentence prisoners may seek release, with reference to the legitimate penological grounds for detention, could be further specified through procedural refinement (for example, in the form of a conditional release decision by a judge – see paragraph 68 above), domestic case-law and practice. The constitutional obligation on national courts to take into account both Article 3 of the Convention and the Court’s case-law as it may develop in the future (see paragraph 65 above) provides an important additional safeguard to ensure continued compliance with the Convention (see also Hutchinson, cited above, § 70).

168. There has accordingly been no violation of Article 3 of the Convention.”

Zoals uit de overwegingen van het EHRM volgt, zijn de mogelijkheden van een rechterlijke beoordeling in de fase van de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf van groot belang als waarborg dat, als een levenslange gevangenisstraf is opgelegd, de tenuitvoerlegging van die straf zal voldoen aan de eisen die artikel 3 EVRM stelt. In het huidige Nederlandse stelsel gaat het dan in het bijzonder om de beoordeling door de burgerlijke rechter van, kort gezegd, beslissingen over gratieverlening en de beoordeling door de penitentiaire rechter van, kort gezegd, beslissingen over de manier van tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf.

Hoewel uit de uitspraak van het EHRM blijkt dat deze vormen van rechterlijke beoordeling – bij de huidige stand van de rechtspraak van het EHRM – toereikend zijn om aan de eisen van artikel 3 EVRM te voldoen, is van belang dat het EHRM tot de conclusie komt (in overweging 167), onder verwijzing naar overweging 68 van zijn uitspraak, dat binnen het Nederlandse stelsel “the circumstances in which life-sentence prisoners may seek release, with reference to the legitimate penological grounds for detention, could be further specified through procedural refinement”, “for example, in the form of a conditional release decision by a judge”. Zo’n rechterlijke beoordeling van een eventuele (voorwaardelijke) invrijheidstelling bij de levenslange gevangenisstraf, zou aansluiten bij wat de Hoge Raad in zijn arrest van 5 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1325 heeft overwogen over herbeoordeling van de straf door de rechter:

“De jurisprudentie van het EHRM houdt niet in dat een voorziening ter verkorting van de levenslange gevangenisstraf uitsluitend kan bestaan uit een wettelijk voorgeschreven periodieke herbeoordeling van de straf door een rechter. Dat neemt niet weg dat naar het oordeel van de Hoge Raad het opdragen van een herbeoordeling aan de rechter op zichzelf een belangrijke waarborg vormt dat de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf in overeenstemming met art. 3 EVRM plaatsvindt.”

Ook in latere rechtspraak heeft de Hoge Raad benoemd dat herbeoordeling door de rechter een belangrijke waarborg kan vormen in het licht van artikel 3 EVRM. Het ligt op de weg van de wetgever om (nader) te bepalen of een hierop toegesneden aanpassing van het stelsel van herbeoordeling plaatsvindt. Daarbij is van belang dat de rechtspraak van het EHRM over de levenslange gevangenisstraf in het afgelopen decennium een ontwikkeling vertoont waar het gaat om de waarborgen waarmee de oplegging en de tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf moeten zijn omgeven, en het EHRM in zijn hiervoor weergegeven conclusie (overweging 167) expliciet als waarborg benoemt dat de Nederlandse rechter grondwettelijk verplicht is acht te slaan op artikel 3 EVRM en op de rechtspraak van het EHRM zoals deze zich in de toekomst kan ontwikkelen.

Beoordeling van de uitspraak van het hof

Het hof heeft, mede onder verwijzing naar rechtspraak van de Hoge Raad, geoordeeld dat de oplegging van een levenslange gevangenisstraf niet in strijd komt met artikel 3 EVRM. Dat oordeel getuigt, gelet op de onder 2.4 weergegeven uitspraak van het EHRM, niet van een onjuiste rechtsopvatting en is toereikend gemotiveerd.

Het cassatiemiddel faalt.

3. Beoordeling van de overige cassatiemiddelen

De Hoge Raad heeft de klachten over de uitspraak van het hof beoordeeld. De uitkomst hiervan is dat deze klachten niet kunnen leiden tot vernietiging van die uitspraak. De Hoge Raad hoeft niet te motiveren waarom hij tot dit oordeel is gekomen. Bij de beoordeling van deze klachten is het namelijk niet nodig om antwoord te geven op vragen die van belang zijn voor de eenheid of de ontwikkeling van het recht (zie artikel 81 lid 1 van de Wet op de rechterlijke organisatie).

4. Beslissing

De Hoge Raad verwerpt het beroep.